+ - x
 » دسته ها
 نقد
 گفتگو
 فلسفه
 طنز
 سیاست
 زیستنامه
 روانشناسی
 خودشناسی و عرفان
 جامعه شناسی
 پنجره
 پژوهش
 برگردان
 اندیشه
 ادبیات
 اجتماعی

 » دیگر نگاشته ها
 بیست و ششم دلو درتاریخ افغانستان دیگر وجود ندارد
 فریاد کودک درون
 ما همه صلح میخواهیم
 درآمدی بر روان شناسیِ خودسانسوری
 گم شدگان تاریخ فلسفه
 اشراف به دموکراسی
 عقل گرایی یا مدرنیته
 علی عبدالرضایی در شعر امروز افغانستان
 پایان دوران درخشان ترجمه
 رؤیایی دارم من

۳.۰
امتیاز: ۳.۰ | مجموع آراء: ۱
رهنورد زریاب
example6

فرهنگِ لاروس می گوید که حافظ شیرازی در سال ۱۳۲۵ میلادی به جهان آمد و در سالِ ۱۳۹۰ میلادی از جهان رفت. [۱] بر این بنیاد، این غزل سرای زمانه ها، در سدۀ چاردهم میلادی، شصت وپنج سال زنده گی کرد.
گفته می شود که بسیاری از سرودهای رندانه، طنزآمیز و پرخاش گرانۀ این قلندرِ آزاده و روشن گر، با ردّ و انکار محتسبان و خُرده فروشان بازارِ شرع، روبه رو بودند و این بی دردانِ تُنُک مایه، بر بسا از غزل های رقصان و دل نواز حافظ، مُهرِ شُنعَت و گناه می زدند. از جمله، معروف است که غزل شورانگیزِ خواجه، با مطلع:


در همه دَیرِ مغان نیست چو من شیدایی
خـــــرقه جــایی گــروِ بــاده و دفــتر جـایی

سروصدایی فراوان زهدفروشانِ سیه دل را برانگیخت و آنان، خواجۀ روشن روان و تزویرستیز را، آماجِ خدنگ های نفرین و ناسزا ساختند؛ زیرا در مقطعِ این غزل آمده بود:

گر مسلمانی از این است حافظ دارد
آه اگر از پسِ امروز بود فردایی!

بر پایۀ همین بیت، آن کوردلانِ شب پرست، بر حافظ خُرده ها گرفتند و ـ حتّا ـ بر آن پیرِ روشن دل، اتهام کفر بستند و نیز، گفته اند که شخصِ شاه شجاع، بانی این غایله بود. خلاصه این که، فریاد سر دادند که خواجۀ شیراز، فرارسیدنِ روز رستاخیز را با دیدۀ شک و گمان نگریسته است ـ زنگیِ مستِ شمشیر به دست، باز هم، خشم گین شده بود.
و آورده اند که، سرانجام، خرخشۀ این تکفیربازی هول ناک، به اندازه یی بالا گرفت که زنده گی خواجه در خطر افتاد. و اگر گفتۀ امیر تقی الدّین را در عرفات العاشقین بپذیریم، بر خانۀ حافظ حمله شد تا او را بکشند. بانوان خانه، تمامی آثار و نبشته های او را در چاه انداختند تا به دستِ مهاجمان نیفتند.
خواجه، ناچار، به نزدِ شیخ زیدالدّین ابوبکر تایبادی رفت و قصدِ بدخواهان را با او در میان گذاشت. آن شیخ، از بهرِ رهایی خواجه، تدبیری به او بنمود و خواجۀ شیراز، با به کاربستنِ همین تدبیر، یعنی با افزودنِ بیتی دیگر ـ پیش از مقطعِ غزل ـ زبانِ بدخواهان و احتساب پیشه گان را تا اندازه یی بست:

این حدیثم چه خوش آمد که سحرگه می گفت
بر درِ مَی کده یی، با دف و نَی، ترسایی:
«گر مسلمانی از این است که حافظ دارد
آه اگر از پس امروز بود فردایی!»
چنان که دیده می شود، تدبیری که شیخ زین الدّین به حافظ نشان داد ـ و خواجه هم آن را استادانه به کار گرفت ـ این بود که آن مقطعِ کفرآمیز غزل را، از زبانِ یک آوازخوانِ مستِ ترساکیش، بیان کند؛ شاید هم به قیاس: «نقلِ کفر، کفر نیست.» [۲]

در واقع، حوزۀ تمدنی ـ فرهنگی ما، در درازای بیش تر از هزار سال، گواهِ روی دادهای بسیاری از همین گونه بوده است و چه بسا روشن دلانِ دگراندیش که، از بهرِ گفته ها و نبشته های شان، آزار دیدند و ـ حتّا ـ جان باختند. سخن سرای شُکوه مند کشور، واصف باختری، در سرودۀ بیان نامۀ وارثانِ زمین اش، با طنزِ تلخی ـ از زبانِ همین کوردلان ـ بر پاره یی از این روی دادها، اشارت های افتخارآمیز (!) دارد:
... و حال آن که نیاکانِ ما:
دریاب های خون جاری ساخته اند
و بر عارفان و فیلسوفان تاخته
و طناب بر گردنِ سُهروردی و عین القضاة انداخته
حلّاج را آویخته
و هزاران مردِ جنگی را در نبردِ پورِ سینا برانگیخته
و اگر بریان گری از دارالخلافه
به پشتیبانی سنایی برنخاسته بود
چون برّه یی
در غزنین
به سیخش می کشیدند
و بریانش می کردند
نیاکانِ ما، مثنوی را مشنوی خوانده اند
و خیّام و حافظ را از همه جا رانده... [۳]

و من سخت در شگفتم که آن قلندرِ مجرد [۴] ـ که او نیز در عصرِ سخت نابه سامان حافظ می زیست ـ با آن همه خدنگ های مرگ آوری که به سوی زهدفروشانِ ریاکار پرتاب می کرد ـ چی گونه از آن اوضاعِ پُرآزار و جان گداز، جان به سلامت به در بُرده بود؛ زیرا بر بنیادِ روایت هایی، سده یی پیش از این، در شهرِ صددروازه یی قونیه ـ که خلقی از همۀ ادیان و اقوام در آن موج می زدند ـ صدرالدّین قُونَوِی که از عالمانِ ترازِ اوّل قونیه بود، خداوندگار و شمس و مریدانِ آن دو را پیش وایانِ ضلالت می خواند و اعلامِ آخر زمان کرده بود و بر سرِ منابر وامصیبتا سر می داد و متعصبان را تحریک می کرد و این، تنها پشتیبانی و حمایتّ مُحترّفَه و گروه فِتیان بود که خداوندگار و شمس را در امان می داشت. [۵]

به باورِ من، حرکتِ اندیشه در حوزۀ تمدنی ـ فرهنگی ما، دایره یی بوده است. در درونِ همین دایرۀ ناخجسته و شوم است که گروهی از شب پرستان، پورِ سینا را تکفیر می کنند؛ علم منطق را، مدخلِ فلسفه و مدخلِ شرّ می نامند [۶] و این علم را، علم یهود و نصارا می دانند [۷] و ـ حتّا ـ اشکال هندسی، ارقام، نقطه ها، خط ها، صور فلکیّه و تمامی چیزهایی از این دست را، مقدمۀ انحراف و زندقه می پندارند. [۸] در نتیجه، اندیشه ـ در قفس منقولات ـ از پرواز باز می ماند و پرّوبالش بسته می شود و در درونِ همین دایره، سرگردان می گردد و می گردد؛ زیرا زنگیِ مستِ شمشیر به دستی، این مرغ پرّان را از پرواز باز می دارد و آن را، در همین دایرۀ تنگ، در بند می کشد. از همین رو است که می بینیم، اندیشه و نگرش ها در حوزۀ تمدنی ـ فرهنگی ما، در درازای هزار سال، تحوّلی ژرف و بنیادین نداشته است و تسلّط منقولات و ترس از آن زنگیِ مستِ شمشیر به دست، آدمیّان را، در همان دایرۀ گجسته، در بند نگه داشته است و نیز، همین امروز، به گونۀ روشن، دیده می شود که اندیشه گران و دگراندیشان، با این زنگیِ مستِ شمشیر به دست، روبه رو هستند و با او سرِ جنگ و ستیزه دارند.

در واقع، می شود پرسید که چرا چنین بوده است؟ این پرسش، پرسشی است که پاسخ دادن به آن دشوار است و سخت بحث برانگیز. دریافتن پاسخ به این پرسش ـ شاید ـ نظریۀ طرزِ تولید آسیایی مارکس، نظریۀ استبدادِ شرقی کارل ویتفوگل و نظریۀ کاربُردِ قدرت میشل فوکو، تا اندازه یی، راه گشا و روشن گر باشند.

و امّا، در باخترزمین، حرکتِ اندیشۀ پرتضریس [۹]، ولی رو به جلو بوده است. در همان سدۀ چاردهم میلادی ـ که حافظ در شیراز تازیانۀ تکفیر می خورد ـ باخترزمین، به دوره های انسان باوری [۱۰] و باززایی [۱۱] نزدیک شده بود و سر آن داشت که به سوی بی کرانه ها پرواز کند و با طوفان های جست وجوهای دریایی، اصلاحاتِ مذهبی، انقلاب های سیاسی و انقلاب های صنعتی درآویزد و به عصرِ روشن گری و خردباوری [۱۲] برسد که رسید و از پس همۀ این ها بود که به عصرِ نوگرایی [۱۳] پا گذاشت و امروز، در دورۀ پسانوگرایی و ـ حتّا به روایتی ـ در دورۀ پساپسانوگرایی، گام برمی دارد. و ما، با نظرداشت این حرکت های تکان دهنده و پُرنشیب و فرازِ باخترزمین، با آسانی درمی یابیم که حوزۀ تمدنی ـ فرهنگی ما، هیچ یک از این دوره ها را سپری نکرده است و نیازموده است.

گفتم که حرکت در باخترزمین، پرتضریس بود و این، می رساند که راه این حرکت، سخت دشوارگذر بود و قربانیان بسیاری برجا گذاشت. در این زمینه، همین بسنده خواهد بود که به زنده گی تلخِ گالیله و سرنوشتِ دردناکِ جیور دانو برونو و نیز به آدمی سوزی های دست گاه تفتیش عقاید که ـ حتّا ـ تا سدۀ هژدهم، در هسپانیا کار می کرد، اشارتی برود. و امّا باخترزمین، با سربازی ها و کوشش های دانش ورانِ نستوهش، این راه پُرخطر را پیمود و به آزادی رسید و خرد را بر همه حوزه های زنده گی چیره ساخت. [۱۴] و آن زنگیِ مستِ شمشیر به دست را در هم کوبید و از میان برداشت و نیز بت ها و بت واره های گونه گون را شکست ـ هرچند، به گفتۀ مارکس، بت واره های دیگری هستی یافتند که چندان محسوس نیستند؛ امّا با قدرتِ تمام، بر جوامعِ پیش رفتۀ سرمایه سالار، فرمان روایی می کنند. [۱۵]
مقولۀ آزادی ـ که آزادی گفتار و آزادی اندیشه، بخشی از آن است ـ در دوره های خردباوری، روشن گری و نوگرایی پدید آمد، تکامل کرد و در عرصۀ فرهنگ باخترزمین نهادینه شد؛ چنان که کارل پوپر، همین آزادی را یکی از سنگ پایه های نظام مردم سالاری می داند.

امروز، اگر مقولۀ آزادی ـ با تمامی اصول و فروعش ـ در باخترزمین، بیخی پذیرفته و نهادینه شده است، این مقوله، در کشوری چون کشورِ ما، هرچند در گفتار پذیرفته هم شده باشد، امّا در عمل، با دشواری های گونه گون روبه رو است و در فرآیندِ عمل، چنان مُثله می شود که آن داستانِ کبودی زدنِ قزوینی و صورتِ شیرِ خداوندگار بلخ را ـ در دفتر نخست مثنوی ـ به یاد می آورد [۱۶]؛ زیرا آن زنگیِ مستِ شمشیر به دست، در این جا حیّ و حاضر است و هر دم، آماده است تا ـ خشم گنانه و کف بر لب ـ شمشیرِ برّانش را به کار اندازد و پاره یی از اندامِ این مقولۀ خجسته و رهایی بخش، یعنی آزادی را، ببُرَد و با کینۀ دیرینه، به دور اندازد.
...........................................................................................................................
روی کردها:

[۱] Le Petit Larousse
[۲] دیده شود: رهنورد زریاب، ... چه ها که نوشتیم!، انتشاراتِ عرفان، تهران، ۱۳۸۲، رویه های ۷۶ و ۷۷.
[۳] واصف باختری، بیان نامۀ وارثانِ زمین، بنیادِ انتشاراتِ پرنیان، کابل، ۱۳۸۳، رویه های ۱۳ و ۱۴.
[۴] قلندری است مجرد عبید زاکانی
حریفِ خواجه گی و مرد کدخدایی نیست!
[۵] سعیده قدس، کیمیا خاتون، نشرِ چشمه، چاپ نهم، تهران، ۱۳۸۵، رویه های ۱۸۵ و ۱۹۴.
[۶] علی دشتی، عقلا برخلاف عقل، به کوشش دکتر مهدی ماحوزی، انتشاراتِ زوّار، تهران، ۱۳۸۵، رویۀ ۲۷.
[۷] همان، رویۀ ۲۸.
[۸] همان، رویۀ ۲۲.
[۹] احسان طبری، واژۀ تضریس را در برابرِ واژۀ فرنگی Zigzag نهاده است و به کار برده است.
[۱۰] Humanism
[۱۱] Renaissance
[۱۲] Rationalism
[۱۳] Modernism
[۱۴] در این زمینه، نگرش های انتقادی فرزانه گانی چون تیودور ادورنو، ماکس هورکهایمر، ژان فرانسوا لیوتار، پی یر بوردیو، نوآم چامسکی و اندیشه گرانِ دیگر را، بر عصرِ نوگرایی و مدرنیته، و نیز بر نظام های امروزی باخترزمین، نمی شود نادیده گرفت و از کنارِ این نگرش ها، بی پروا گذشت. و این، مسأله یی است دیگر.
[۱۵] دیده شود: بابک احمدی، واژه نامۀ فلسفی مارکس، نشرِ مرکز، چاپِ چهارم، تهران، ۱۳۸۸، رویه های ۴۰ تا ۴۴.
[۱۶] دلّاک گفت:
شیرِ بی دمّ و سرو اشکم که دید؟
این چنین شیری خدا خود نآفرید!
و آزادی مُثله شده، شیر بی دم و سرو اشکمی است که مونتسکیو، تامس هابز، جان لاک، ژان ژاک روسو، امانویل کانت و دیگر پدیدآورنده گانِ این مقوله، از آن چیزی نگفته اند و، در واقع، چنین شیری را نمی شناختند. می شود گفت که این شیرِ نگون بخت، با شمشیرِ همان زنگیِ مست، بدین ریختِ ناخوش آیند درآمده است.

( بر گرفته شده از مجلۀ انگاره )


دیدگاه ها   پنهان نمودن

تا کنون دیدگاهی بر این متن نوشته نشده است. برای نوشتن دیدگاه از فورم پایین استفاده نمایید.

 نام *
 سایت  
 پست الکترونیکی  
 *