+ - x
 » دسته ها
 نقد
 گفتگو
 فلسفه
 طنز
 سیاست
 زیستنامه
 روانشناسی
 خودشناسی و عرفان
 جامعه شناسی
 پنجره
 پژوهش
 برگردان
 اندیشه
 ادبیات
 اجتماعی

 » دیگر نگاشته ها
 «دهه اشتباهات»، تجربه یی ناکام
 حکمت عملی حکیم ابوالبیان حامد کرزی
 از تاریخ بیاموزیم
 شب برفی
 به راستی، ریالیسم جادویی چیست؟
 رابعه اثیر و چشم انداز زنانه در شعر
 اندر باب عقل
 جلد دوم امپراتور
 طالبان نکتایی دار از طالبان مسلح خطرناکترند!
 و بار دیگر پنجره

۵.۰
امتیاز: ۵.۰ | مجموع آراء: ۱
پرتو نادری
example6

در گزینۀ «سایه و مرداب» پنجاه و چهار پارچه شعر لطیف ناظمی گرد آوری شده که این شعر ها درمیان سال های ۱۳۴۲ تا ۱۳۶۰ خورشیدی سروده شده اند. به زبان دیگر« سایه و مرداب» نمونۀ دو دهه شاعری لطیف ناظمی است. دو دهه یی که افغانستان داغ ترین رویداد های سیاسی- اجتماعی را تجربه کرده است. چنان که نظام شاهی ودهۀ دموکراسی به تاریخ پیوست. جمهوری خانواده گی داود خان که بساط هرگونه دیگر اندیشی را برچیده و نخستین تجربه های دموکراسی در کشور را عقیم ساخته بود، در نتیجۀ یک کودتای خونین جای خود را به نظام داس وچکش وابسته به اتحاد شوروی گذاشت. نظامی که درمیان همه پدیده های مادی و معنوی خط سرخی کشید، خطی که انسان و گسترۀ بزرگ هستی او را نیز به دو بخش انقلابی و غیر انقلابی تقسیم کرد.
شخصیت فرهنگی ناظمی در چنین دورانی شکل گرفته است. من در این نوشته به « سایه و مرداب » نخستین گزینۀ شعر های او که در دهۀ شست خورشیدی به وسیلۀ انجمن نویسنده گان افغانستان انتشار یافته است، نظر دارم. می پندارم که جهت دریافت جایگاه شعر و شاعری ناظمی همین اثر می تواند بسنده باشد. برای آن که این اثرنه تنها دربر گیرندۀ سروده های ناظمی در دوره های گوناگون زنده گی سیاسی – اجتماعی کشور است؛ بلکه نمونه هایی از سروده های شاعر در اوزان کلاسیک، اوزان آزاد عروضی و شعر سپید را نیز در بر دارد. می توان بر بنیاد آن چگونه گی تحول شعر ناظمی را در این سال های پر حادثۀ سیاسی دنبال کرد.

ناظمی در سروده های کلاسیک

ناظمی شعر را با غزل آغاز کرده است. سال های ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۵ خورشیدی که نخستین سال های شاعری اوست، شعر درکارگاه تخیل شاعرانۀ او عمدتاً در فرم غزل شکل گرفته است. او در این سال ها از هفده تا بیست سال دارد. از چگونه گی بیان و تصویر پردازی های ناظمی در این غزل ها می توان گفت که او از همان آوان نوجوانی با قله های بلند شعر کلاسیک فارسی دری چون حافظ ، مولانا، خیام و دیگران آشنایی های سودمندی داشته است. او درغزل سرایی خود در این دوره بیشتر در پی ذهن و زبان مولانا و حافظ است. البته نیم سده پیش از امروز، چنین امری برای شاعر نو جوانی می تواند گونه یی امتیاز به شمار آید نه مایۀ نکوهش.
آن چه که در پیوند به غزل سرایی ناظمی می توان گفت این است که او به سرعت به سوی ذهن و زبان شاعرانۀ خود گام بر داشته است. چنان که در سال های پنجاه از غزل های او می توان به نام نخستین گام ها در جهت غزل سرایی مدرن یاد کرد. به زبان دیگر او فاصله میان غزل سنتی و مدرن را در دو تا سه سال طی می کند.
نخستین غزل آمده در« سایه و مرداب»، « شعرنگاه» نام دارد که به سال ۱۳۴۲ سروده شده و مضمون سازی ها در آن عمدتا بر محور مفاهم نرگس و استغنا، جنگ و سپاه، محمل وکاروان، میخانه و پیرمغان، صوفی و خانقاه، سرو و نسیم می چرخد که بیان گر حاکمیت ذهن وزبان شاعرانه گذشته گان است تا نگاه شاعر به هستی.

نرگسم اما زاستغنا کله گم کرده ام
شاعر شهرم؛ ولی شعر نگه گم کرده ام
پیشتاز محملم از کاروان افتاده ام
افسر جنگ دلم؛ اما سپه گم کرده ام
بر رخم بکشا در میخانه ای پیر مغان
صوفی ام امشب زمستی، خانقه گم کرده ام

« بازگشت» غزلی است که در ۱۳۴۴ سروده شده است، شاعر در این غزل به دنبال مولانا سرگردان است و زبان او را تقلید می کند. با این حال نوع دست و پا زدن هایی را به هدف رسیدن به زبان تازه تری درآن می توان احساس کرد.

باز آمدم باز آمدم، تا بوسه بارانت کنم
یک شب به بزم شعر خود، با بوسه میهمانت کنم
گر شکوه بر لب شد بلند، ای دختر گیسو کمند
با بوسه لب هایم ببند، تا شکر افشانت کنم.

البته آن چه را که زبان تازه گفتیم در کلیت غزل دیده نمی شود؛ بلکه در همین یکی دو بیت می توان آن را دید.
غزل دیگری است زیر نام « زنده بیدار». در این غزل نخستین بار گونه یی از رگه های نگرش اجتماعی را می توان در شعر ناظمی پیدا کرد، هرچند شیوۀ بیان ونگرش هنوز همان شیوۀ بیان ونگرش پیشینیان است.

این که می بینی به جام ما شراب ناب نیست
دسترنج باغبان پیر جز خوناب نیست
روز ها در خم به خود جوشید تا خورشید شد
آب انگور است این آتش، خدا را آب نیست
عشق اگر جویی تن وجان را به توفان ها سپار
رود هم گر از تپش واماند، جز مرداب نیست
زنده بیداریم و فیض از بامدادن برده ایم
بر لب دلداده گان هرگز سرود خواب نیست
دل نمی بندم به فرش مخملین دیگران
بوریای من به چشمم کمتر از سنجاب نیست

آن گونه که گفته شد. در این شعر نوع نگرش اجتماعی با شیوه های بیان و پرداز پیشینیان درهم آمیخته است. مصراع « روزها در خم به خود جوشید تا خورشید شد» خواننده را به یاد قصیدۀ« مادر می » رودکی سمرقندی و شعر معروف منوچهری دامغانی « آب انگور بیارید که آبان ماه است» می اندازد. به همین گونه در مصراع دیگرمقابلۀ مخمل و بوریا، نوع مفهوم تکرار شده در غزل های بیدل است.« آسوده گان گوشۀ دامان بوریا / مخمل خریده اند ز دکان بوریا» اما از امروزیان من با خواندن این مصراع: « دسترنج باغبان پیر جز خوناب نیست» به یاد شعر « انگور» نادر نادرپور افتادم.
در پیوند به این غزل می خواهم این نکته را نیز بگویم که بارق شفیعی در گزینۀ «ستاک» درهمین وزن و قافیه با نگرش های هم گونی نیزغزلی دارد که به مقایسۀ غزل ناظمی بیشتر حال وهوای دیگرگونه خواهانه دارد. این امر شاید نوع مشاعره در میان این دوشاعر بوده، شاید هم آن ها به گونه یی به مقابله و پاسخ گویی در برابر هم پرداخته اند. این هم بیت های از غزل بارق شفیعی:

هر دل بی تاب را تاب شراب ناب نیست
آتش است این در دل پیمانه آخر آب نیست
طاقت پروانه خواهد، آرزوی آتشین
شعله را در بر کشیدن کار هر بی تاب نیست
موج شو از خود برا بر دوش توفان سیر کن
گرد خود گشتن به جز خاصیت گرداب نیست
هر قدم در زنده گانی انقلاب دیگر است
هوش کن کهسار هستی بستر سنجاب نیست

ناظمی درغزل «بیگانه» که به سال ۱۳۴۵ خورشیدی سروده است، بیشتر تعهد اجتماعی نشان می دهد و می خواهد هشدار دهد که باید صف خود را از صف بی هنران و بد گهران که می تواند صفتی باشد برای اریکه نشینان و زورمندان، جدا کرد.

ما گذشتیم زهم بزمی این بی هنران
ای خوش آن الفت بی مقصد صاحب‍نظران
بس که مار سیۀ دهر گزیده ست مرا
بیم دارم ز طناب سیۀ هم سفران
پند و اندرز همه نقش بر آب است، مخوان
نکند فایده یاسین تو در گوش خران

ناظمی در این غزل، ضرب المثل های را که می گویند:« مارگزیده از تناب ابلق می ترسد، یا این که: یاسین خواندن در گوش خر فایده ندارد» به خوبی به کار بسته و به شعرش محتوای ژرف تری بخشیده است. در دهۀ پنجاه خورشیدی ناظمی درغزل هایش دیگر کمتر از پنجره های صور خیال گذشته گان به هستی می نگرد؛ بلکه غزل های او در این سال ها چه از نظر زبان و چه از نظر محتوا رنگ و بوی روزگار خود را پیدا می کند و ناظمی می رود تا این راه دشوارگذار را با پا های خود طی کند و زنده گی را باچشمان خود ببیند.

تو می روی و غمت عاشقانه می ماند
کنارم این دل پر از بهانه می ماند
دو برگ یاد غمین از بلوط چشمانت
به باغ خاطره هایم نشانه می ماند
خدای من که چه درد آور است قصۀ کوچ
پرنده می رود و آشیانه می ماند

در غزل دیگر می خوانیم:

شگفته می روم از کوچه باغ های تنت
پرم چو باد بهاران زعطر یاسمنت
درخت پرگل طوبا منم که روییدم
چه عاشقانه به باغ بهشت پیرهنت
مرا هزار خط عارفانه در یاد است
ز آیه آیۀ سبز کتیبۀ بدنت

می توان گفت که ناظمی با همین غزل ها راه خود را از غزل سرایی سنتی جدا کرد و همراه با محمود فارانی و واصف باختری نخستین سنگ پایه های غزل مدرن در کشور را گذاشتند. این شاعران را می توان از راه گشایان غزل مدرن در کشور خواند. امروزه غزل در افغانستان چه از نظر ساختارهای زبانی و چگونه گی بیان تحول گسترده یی یافته است؛ امروزه غزل مدرن نسبت به غزل سنتی مولفه های دیگری دارد. امروزه نمی توان با افزار های سنجش غزل سنتی به سراغ غزل مدرن آمد و بدینگونه شعر مدرن معیار ها و موازین نقد ادبی را نیز متحول ساخته است؛ اما این همه تحول نمی توانست رنگ گیرد، تا اگر شاعرانی نیم سده پیش از این، نخستین تخمه های شعر مدرن و غزل مدرن را در کشتزار شعرمعاصر افغانستان نمی افشاندند.
این نکته را باید نیز بگویم که ناظمی پس از رسیدن به شعر آزاد عروضی و سپید، بیشتر در همین عوالم سرود و گویی به گونه یی از غزل فاصله گرفته بود، تا این که در سال های حاکمیت طالبان گزینه یی از غزل های او زیر نام « باغ غزل» در پشاور پاکستان انتشار یافت و نشان داد که شاعر در کنار شعر آزاد عروضی و سپید با غزل نیز پیوندی و دیدار هایی داشته است. در این نبشته ما «باغ غزل» ناظمی را دق الباب نکرده ایم.
زبان و فضای ذهنی ترانه های ناظمی در« سایه و مرداب» زبان یک دست نیست. گاهی او با ذهن و زبان خیام سخن می گوید و گاهی هم خودش است که دربرابر ما ایستد به زبان دیگر او از ذهن و زبان خیام می آغاز وبعد می رسد به خودش :

این میکده مسجد نیازی بوده ست
خشت سرخم مهر نمازی بوده ست
وان رشته که ساقی به سرخم می بست
عمامۀ شیخ پاکبازی بوده ست

نوع پیروی از زبان و ذهن شاعرانۀ خیام است که در نخستین مصراع، خواننده به یاد همان رباعی معروف خیام می افتد:« این کوزه چو من عاشق زاری بوده ست». با این تفاوت که در رباعی خیام نوع وحدت موضوع وجود دارد؛ اما در رباعی ناظمی در هر مصراع موضوع جداگانه یی به میان آمده است. این رباعی به سال ۱۳۴۵ خورشیدی سروده شده است. در همین سال شاعر دوبیتی دارد زیر نام« اعتراف» که امروزه یکی از معروف ترین دوبیتی ها در شعر معاصر کشور است.

شبی پرسیدمش با بی قراری
که غیر از من کسی را دوست داری
دو چشمش از خجالت بر هم افتاد
میان گریۀ خود گفت آری

یا در این دو رباعی دیگر که ناظمی از حس، عاطفه و دریافت
خود سخن به میان می آورد.
ای قامت تو قامت آزاد درخت
هم بوی گل و بهار و هم زاد درخت
امروز دو گیسوی تو انداخت مرا
بر یاد شب و گندم و بر یاد درخت

**

شب عطر دو گیسوی ترا باد آورد
بر سوخته گان بوی ترا باد آورد
بر باغچۀ تنت گذر داشت مگر
کاین جا گل شب بوی ترا باد آورد

ناظمی و چهارپاره سرایی

ناظمی عمدتاً به سال ۱۳۴۵خورشیدی، به چهارپاره سرایی می رسد. هرچند چهار پاره در اصول خود بیشتر با شعر کلاسیک هم خوانی دارد، با این حال پس از فرو شکستن دیوار های پست و بلند اوزان عروضی به وسیلۀ نیما، این فرم در سروده های شاعران مدرن رونق بیشتری پیدا کرد. شعر افغانستان با عبور از برزخ چهارپاره سرایی است به آوزان آزاد عروضی می رسد. ناظمی در چهارپاره هایش بیشتر به تجربه های فردی خود نزدیک می شود؛ اما با نوع ذهن و زبان رو مانتیک و بیشتر با من فردی خود دست و گریبان است.

دیگر زسنگ ساحل تالاب چشم من
مرغابی خیال تو پرواز می کند
در آسمان غربت بیگانه های دور
سیمرغ یاد ها سفر آغاز می کند

در شعر دیگری:

من تخمه های سبز نگاهم را
در کشتزار چشم تو می کارم
باران بوسه می شوم و یک شب
بر دشت گونه های تو می بارم

در چهارپاره های او می توان سایه روشن چهارپاره های فروغ فرخزاد و نادرنادرپور را دید که گاهی این سایه ها خیلی ها غلیظ هم می شوند.

آن پیکری که ساختم از موم آرزو
در آتشی فریب تو آبش نموده ام
و ان بت که سال هاست تراشیدم از امید
با تیشۀ غرور خرابش نموده ام

این پاره، با شدت شعر« پیکر تراش» نادرنادرپور را در ذهن خواننده تداعی می کند. این سایه را گاهی در نیمایی های ناظمی نیز می توان دید. در شعر « توکیو» می خوانیم: «برزیگران ده، همه داس ها به کف/ بر سنگفرش های سیه داد می زنند.»/ این سطر ها می توانند یاد آور این شعر نادرنادرپور باشند: «آهنگران پیر، همه پتک ها به دست/ با چهره های سوخته در نور آفتاب.»
شعر « سایه و مرداب» که نام کتاب نیز از آن گرفته شده در کلیت شعری است با آمیزه هایی از توصیف شب و طبیعت که در نهیات همه مضمون پروری وصور خیال شعر در خدمت یک حس و عاطفۀ رومانتیک و یک عشق سیاه و بیان قصه های عشق گناه آلود شاعر با تالابی در دامنۀ کوهی می رسد.

در پس آن صخرۀ پیر و عبوس
دور از دامان شالی زار ها
کهنه مرادبی است تاریک و خموش
لای در لای گون هاخارها

**

سایه یی هر شب زلای کاج ها
پای می گیرد کنار آبگیر
شب پرک ها می پرند از خواب خویش
دور می گردند لک لک های پیر

**

این منم آن سایۀ مطرود شب
خسته از تکرار و لبریز از گناه
می کنم در گوش این مرداب سر
قصۀ دلگیر یک عشق سیاه

ناظمی و شعر آزاد عروضی

ناظمی در سال های ۱۳۴۶ و ۱۳۴۷ خورشیدی از فرم چهارپاره گامی فراتر می گذارد ومی رسد به نخستیین تجربه هایش در اوزان آزاد عروضی. نیمای های ناظمی در آغاز به مانند، چهارپاره هایش ادامه همان حس و عاطفۀ رمانتیک اوست. مثلاً در شعرهای« با بهار، پنجرۀباز، میان خواندن وراندن، خندۀ باد» ویکی دو نمونۀ دیگر.
با این همه شعر های ناظمی در اوزان آزاد عروضی از نظر محتوا طیف گسترده تری می یابند. دیگر آن شاعر رومانتیک جایش را می دهد به شاعری که نسبت به رویداد های سیاسی - اجتماعی کشورش با هشیاری و تعهد واکنش نشان می دهد.
به بیان تفاوت زنده گی رده های گوناگون اجتماعی می پردازد. خواهان عدالت است و در برابر بی عدالتی می ایستد. نگرش شاعرانۀ او دیگر گونی می یابد. در شعرکوتاه « دروغ» بر یک باور داشت عام اجتاعی خط بطلان می کشد و آن را به گونۀ بیان می کند که بی عدالتی سبب این همه تفاوت هاست. مردم می گویند به هرجا که بروی آسمان همین رنگ است. اما شاعر از دید اجتماعی آسمان را در همه جا یک رنگ نمی بیند.

کی گفته است ترا
به هر کجا که روی آسمان همین رنگ است
که من،
زبام خانۀ خود تا به بام همسایه
دو آسمان دگرگونه سال ها دیدم

ناظمی با کاربرد اسطوره ها، کارنامه های شخصیت های اسطوره ای، رویداد ها و شخصیت های تاریخی ، مکان های اسطوره ای و تاریخی و موضوعاتی از این دست، گاهی رغبت گستره یی به کاربرد این گونه موضوعات نشان می دهد که این امر د مواردی شعر او را به تکرار نام ها، مکان ها و اسطوره ها بدل می کند. در شعر« خفته» با چنین مساله یی رو به رو هستیم. شعر محتوای درهم پیچیده و گسترده ای ندارد، شاعر می خواهد معشوق چشمانش را باز کند وبا او به سخن در آید؛ اما این همه نام های تحمیل شده بر شعر نمی گذارد تا ذهن خواننده به جوهر و محتوای شعر رسوخ کند. پاره یی از این شعر را این جا می آوریم:

الا بر نشسته
تو بر مخملین هودج خواب نوشین
در معبد نوبهار دو چشمت
توبکشا بر آتش پرستان مومن
بر این خیل زوار دلگیر و در بند
مغان دو دستم
پرستندۀ گوهر نور و آتش
ستایشگران اهورای نامت
رسولا عشقند.
توبگذار بر نیزه داران مژگان
رسولان عاشق بتازند
شبی کار این پاسبانان بسازند
تو بگذار اهریمن خواب ها را
به زنجیر های اسارت ببندند
چو ضحاک پتیاره یی در دماوند

در این شعر خواننده در انبوه از نام های اسطوره ای و روایت های اسطوره ای و دینی وجایگاه های تاریخی خود را گم می کند. اگر خواننده بر این همه نام ها و روایت ها آگاهی نداشته باشد، اساساً نمی تواند چیزی از شعر دریابد، در حالی که شعر از محتوا و زبان ساده یی بر خورداراست.
در این شعرضحاک را در دماوند می بینم. زردشت را در معبد نوبهار با اوستا، مغان را می بینیم در آتشکده ها با کتاب های زند وپازند ، اهریمن را می بینمیم در مقابله با اهورا. در جهت دیگر کاربرد واژگان کهن مانند هودج، پتیاره، گشن بیخ، فرۀ ایزدی و ردا به گونۀ مانع آن می شوند تا ذهن خواننده بتواند که این همه حجم نام ها و واژگان کهن را بشکافت و برسد به نهانگاه شعر که محتوای بزرگ و پیچیده یی هم ندارد.
در نیمۀ دوم دهۀ پنجاه خورشیدی بیان سیاسی در شعر های ناظمی بر جسته گی بیشتری پیدا می کند. این درست زمانی است که نظام جمهوری داود خان بر دهان ها مهر کوبیده است. رسانه های غیر دولتی تعطیل شده اند. سازمان های سیاسی دیگر حق فعالیت آزادانۀ سیاسی را ندارند. بر دروازۀ مجلس نماینده گان قفل آویخته شده است. داودخان رهبر وقاید ملی است که چنان عقل کل نه تنها رییس جمهور است، بلکه بر کرسی های شورای انقلابی، صدارت، وزارت خارجه و وزارت دفاع نیز تکیه زده است. پس از او برادرش سردار محمد نعیم خان است که بر معاونیت چنین مقام های لمیده است. در چنین روزگاری ناظمی شعری دارد زیر نام « بید ها». این شعر به بیان چنین استبدادی می پردازد. شعر ضجه و زاری نیست؛ بلکه خواننده را به امید واستواری در جهت تغیر فرا می خواند. در این شعر از سه نماد استفاده شده است:« باغ آتش، باد و بیدها.»
این بید ها سر کش و مغرور اند و از باد نمی ترسند. این نکته در حقیقت بیان همان مثل سایر در میان مردم است که در موقعیت پایداری و مبارزه جویی به حریف می گویند که: «من بیدی نیستم که به هر بادی بلرزم» یعنی آماده به مبارزه ام. این بید ها می توانند گروه های روشنفکران و مبارزان جامعه باشند. چنین است که این بید ها یکی و دو تا نیستند؛ بلکه بسیاراند و گویی هر کدام جنگلی را در خود پرورش می دهند، همان گونه که یک روشنفکر می تواند انبوهی را با خود داشته باشد. بدینگونه یک ارادۀ گروهی در فردی متمرکز شده است. نماد دیگر «باغ آتش» است. این باغ آتش می تواند مردم و یا بازهم نمادی باشد برای سازمان های سیاسی که می خواهند با باد مقابله کنند. نماد سومین « باد» است که می تواند بید ها را در هم بشکند که نماد نظام حاکم است. باد ها بی ثبات اند و لرزنده ، همان گونه که نظام های سیاسی نیزثبات همیشه گی ندارند.
شعر پایداری شعر همیشه جاری است، چه با مشخصه های مقابله با نیروی متجاوز بیگانه وچه هم با مشخصه های مقابله با استبداد خودی. از چنین دیدگاهی، بدون تردید شعر« بید ها» یکی از درخشان ترین شعر پایداری در ادبیات فارسی دری است.

در من تمام وحشت فریاد
در من تمام جرأت گفتن، سبز است
اما چه کس میان لبان من
این خنجر سکوت فرو برده است
اما چه کس دهان مرا مهر کرده است

از قامت بلند درختان
وز انجماد خندۀ دهقان
تا صولت کذایی ماشین
در من هزار شعر نگفته است
در من هزار شکوه نهفته است
از من مکن عبور
من باغ سرخ آتشم ای باد
پنداشتی که هیزم خاموشم
از من مکن عبور که می سوزی
می بینی آن لهیب مرا روزی
هرضجه، هرمصیبت، هرشیون
در من درخت سرکش فریاد است
بیدی است پر نهیب و گشن شاخ
زان بید های سرکش و مغرور
این بید ها زباد نمی ترسند
این بید ها تکاور و ستوارند
این بید ها نه یک، نه دو، بسیارند

ناظمی هم پای زمان بیشتر و بیشتر به سوی شعر سیاسی گام بر می دارد و می رسد به نوع شعر سیاسی ارمان گریانه که گاهی در چنین شعر هایی سایۀ نوع ایدیو لوژیی را نیز می توان دید. مثلاً در شعر« بر فاتحان فصل بهاران» چنین می خوانیم:

در شهر آفتاب سفرداریم
در مشت های بستۀ مان اینک
صد ها درفش سرخ بشارت
بر شانه های خستۀ مان اینک
پتک گران باور انسان
ما سوی شهر روشن آزادی
ما بر فراز قلۀ میعاد
ره می زنیم و بر لب مان جاری است
حماسۀ رهایی انسان
با ما هزار کاوۀ آهنگر
با ما هزار رستم دستان

در« کاروان نوحه» خواننده با فرار گروهی مردم روبه رو می شود. این شعر، شعر فراراست وشعر مهاجرت به سرزمین های دیگر، وقتی در شهری پرنده یی نمی خواند و درختی سبز نمی شود وجای کبوتران در آسمان آن پرنده گان آهنین پر پرواز می کنند، کسانی می گرزند و کسانی می مانند. لطیف ناظمی از چنین شهری گریخته است و این شهر نمادی از افغانستان است در آن روزگار تلخ که به تعبیر خودش صدای گام های «چکمه پوشان کمر چرمین»، ذهن کوچه ها وپس کوچه ها را می آشفت.

از شهر بی پرنده و بی باغ
از شهر بی درخت و کبوتر
از شهر جاودانه سترون گریختم
وز آن پرنده های پر آهن گریختم

سرزمینی که حلاج ها بر صلیب اند و حجاج ها برسریر، می تواند دقیق ترین نماد برای افغانستان آن روزگار باشد که در زیر زنجیر تانک های تجاوز شوروی و استبداد حکومت دست نشانده دست وپا می زد. گروه گروه از جوانان در پلیگون ها تیر باران می شدند، بی آن که توغی و لوحی داشته باشند، گروه های هم، با کاروان های نوحه هم گام می شند و می رفتند تا بخت خود را در زیر آسمان های دیگر بیازمایند. ناظمی نیز یکی از این کاروانیان است.

با کاروان نوحه سفرکردم
با گوش های خویش شنیدم
فریاد صد کبوتر وحشی را
بر بام صد زیارت بی نام
بر دوش صد کتیبۀ بی تاریخ
با چشم خستۀ خود دیدم
حلاج بر صلیب
حجاج بر سریر

هجوم اتحاد شوروی بر افغانستان نه تنها مردم سرزمین ما را غافلگیر کرده بود؛ بلکه این رویداد خونین جهانیان را نیز شگفتی زده ساخته بود، چنان که هر گونه پیروزی مردم افغانستان بر شوری ها را چنان معجزۀ قرن می دانستند. درپاره یی از شعر ناظمی شاعر وقتی به بیان مصیبت تجاوز می پردازد در نهایت نا امیدی است که بر شعر هایش سایه می اندازد. او به کاروان نوحه می پیوندد و همان گونه که می رود هرازگاهی پاهای آویخته حسنک را روی شانه های خویش احساس می کند و تا می بیند حلاج ها بر صلیب اند و حجاج ها بر سریر. چنین است که در شعر« غربت» با نا امیدی بزرگی دست و گریبان است. با این حال می خواهد تا در چند سطر کوتاه تمام استبداد و مصیبت کور تاریخ را در یک مقطع زمانی متبلور سازد.

من در میان غربت شب بودم
با قامت خمیده ز وحشت
بغض غمین و تنبل خاموشی
پیچیده در گلوی زمان بود
در گاهوار کودک آزادی
صدها هزار مار نهان بود

او در اندیشه و آرزوی رستمی است تا بیاید و کودک آزادی را از همجوم مار ها نجات دهد؛ اما رستم را درچاه شغاد می بیند و اسیر شهر اساطیر و این نهایت نا امیدی است که شعر با آن به پایان می رسد.

رستم درون چاه شغاد است
رستم اسیر شهر اساطیر است

«برف سرخ» یکی دیگری از شعر های ناظمی است که بیشتر با ذهن وزبان سیاسی سروده شده است. شاعر با سیاست جاری روزگار هم آهنگ نیست. صدای اعتراض بلند می کند. به بیان مصیبت می پردازد؛ اما هنوز نمی توان« برف سرخ» را یک شعرکامل پایداری گفت. برای آن که امید به پیروزی در شعر پایداری یک اصل است. شعر پایداری تنها به بیان وضعیت اکتفا نمی کند. شعر پایداری شعر نا امیدی و شعر بن بست نیست. شعر پایداری می رود تا با جنبش پایداری بیامیزد و امید بیافریند، امید به پیروزی.
این جا« برف سرخ» می بارد. آن های که پرواز پی هم طیاره های شوروی را در آن روز ها در آسمان کابل دیده بودند، مفهوم «برف سرخ» را می توانند بهتردرک کنند. آسمان پر است از آتش که فرود می آید، آ سمان پر است از صدای هایی که دل ها را در دل خانه ها می لرزاند. آسمان از ستاره گان خوشبختی خالی شده است و چشم هایش را با سرمۀ باورت سیاه می سازد. باروت نشانۀ جنگ وتجاوز است، نشانۀ ویرانی و بد بختی است. سرمه به چشم کشیدن در شعر تغزلی فارسی دری پیشینۀ درازی دارد و این جا یک حالت لطیف عاشقانه برای بیان یک رویداد سیاه و خونین به کار گرفته شده است. چنین است که نمی تواند ظرفیت بیان آن همه بیدادی را که شبانه ها بر مردم می رفت داشته باشد.
دشمن تنها «برف سرخ» و « سرمۀ باردت» ندارد؛ بلکه با انبانی از اغوا وفریب هجوم آورده است. دشمن ادعا دارد که از شهر« میکایل» آمده است. میکایل همان فرشتۀ رزق و روزی است. گویا آمده اند تا افغانستان به آب و نانی برسانند. چنین است که سخن از خورشید می گوید و خورشید نشانۀ بهروزی است وپایان تاریکی.

تن عریان و زخم آگین شهر خستۀ ما را
تام روز برف سرخ می پوشید
و شب با سرمۀ باروت چشمش را سیه می کرد
صدای چکمه پوشان کمر چرمین سنگین دل
شرنگ خشم بر جام سکوت خانه های شهر می افشاند:
که ما از شهر میکایل می آییم
و از خورشید می گویم
کسی اما نمی یارست گفتن شرم تان بادا
که از خورشید می گویید وخود خورشید را بر چوبۀ اندام شب مصلوب می سازید!

دشمن از خورشید می گوید، در حالی که برای کشتن خورشید آمده است. خورشید نشانۀ زنده گی وآزادی است. افغانستان همان خراسان دیروز است، خراسان جایگاهی که خورشید از آن سر می زند و دشمن می خواهد خورشد را در زادگاهش حلق آویز کند. دشمن که خورشید را می کشد، پس دشمن خراسان است.
با این همه سایۀ استبداد آن قدر سنگین است که هیچ کس را یارای لب جنباندن نیست. حتا آگاهان جامعه را نیز. آن ها یا فریب خورده وخاموش اند ویا هم تطمیع شده وخاموش اند.

نه ما این چامه سازان دروغین را
توانی بود تا فریاد برداریم و بخروشیم
که این اشک خراسان است پنهان در دل هر چکۀ باران
که این خون سیاوش است در هر آیۀ مرجانی سبزینۀ برگ تاک

در این جا اشک خراسان می تواند به گونۀ کنایی بیانگرهمان قصیدۀ معروف« انوری» باشد که انوری از زبان خراسان استبدادی را که به خراسانیان می رفت به خاقان سمرقند به داد خواهی برخاست. اشک خراسان یعنی تبلور تمام آن استبداد تاریخی در افغانستان. هم چنان خون سیاوش اشاره یی به کشتن« سیاووش» است به دست« گروی». او در شعر برف سرخ می کوشد تا با استفاده از تمام استبدادی که در تاریخ رفته و در اسطوره های این سرزمین وجود دارد، ژرفای مصیبت را نشان دهد. او با جزییات به بیان وضعیت می پردازد؛ اما در آن سوی دیوار سنگین و سربی مصیبت نه امید به رستاخیزی دارد ونه هم پیامی و غوغایی می شنود.

سترون ابر ها از بیم در پرواز
بلند قامت هرکاج کاجستان آزادی
شبانگه همیه یی در کورۀ بیداد
نه رستاخیز و غوغایی
نه ایمایی نه فردایی
نه پیغامی ز ورجاوند

آخرین شعرسیاسی گزینۀ « سایه و مرداب»، « مرثیه » نام دارد. شاعر که خود در دوران حاکمیت نورمحمد تره و امین در پشت میله های زندان قرارداشت و همه روزه شاهد بردن ها و کشتن ها بود، این شعر را برای آن های سروده است که در پلیگون های پلچرخی تیرباران شدند و دیگر بر نگشتند. شعر با نفرت و نفرینی به حفیظ الله امین پایان می یابد.

هان ای کبوتران مسافر
در شهر سرخ خنجر و خون وخاک
فریاد کودکان برهنه
اندوه مادران گرسنه
رهتوشه های هجرت تان باد
باران اشک قافلۀ زنده مانده گان
- این سنگواره های تماشا-
نذر شب شهادت تان باد

آن کس که دست های سیاه اش را
با خون گرم تان به حنا بست
افتاده است لاشۀ سنگین اش
در پرتگاه نفرت و نفرین
گندیده روی زانوی عفریت شب تن اش
خون هزار رستم دستان به گردن اش

چند نکتۀ آخرین

• هر چند نوجویی در شعر معاصر افغانستان پس از جنبش مشروطیت و دهۀ استقلال
بیشتر در مضمون آغاز یافت؛ اما در دهۀ سی وچهل خورشیدی بود که به گونۀ یک جریان ادبی راه خود را در شعر معاصر فارسی دری در افغانستان گشود، با این حال در دهۀ چهل و پنجاه خورشید است که چند تن از شاعران با آگاهی بیشتری از عروض آزاد نمیایی به سرایش شعر آزاد عروضی پرداختند که بدون تردید لطیف ناطمی یکی از این پیش گامان است. او به نسل دوم نمیایی سرایان افغانستان تعلق دارد و در این راه گام های سودمندی به پیش برداشته است که امروزه شماری از شعر های او را می توان از نمونه موفق شعر آزاد عروضی در افغانستان خواند.
• در برسی غزل های ناطمی دیدیم که او در زمینهء غزل سرایی پس از یک دوره گشت و گذار در عوالم غزل سنتی به گونه یی به زبان، حس و دید تازه یی در غزل می رسد که از این جا می توان او را در کنار چند شاعر دیگر یکی از شاعرانی دانست که نخستین تخمه های غزل مدرن را در کشتزار شعر معاصر افغانستان افشانده است.
• بخشی از شعر های ناظمی همان عاشقانه های اوست که این عاشقانه سرایی به گونه یی در سروده های آخرین او نیز دیده می شود. گاهی هم او در بعضی از شعرهایش به نوعی به پرورش مفاهم عرفانی و سوفیانه می پردازد، با این حال او در بیان رویداد های سیاسی و اجتماعی، شاعری است که با آگاهی وتعهد به این مساله پرداخته است. بدینگونه او در میان سیاسی سرایان کشورجایگاهی خاصی برای خود باز کرده است. البته او در شعر های سیاسی و اجتماعی خود نمی خواهد تا جنبههای عاطفی و زبانی شعر را نا دیده گیرد.
• زبان ناطمی در کلیت زبانی است روان ، شفاف ، آهنگین که کمتر با تعقید لفظی رو به رو می شویم. با این حال او علاقۀ فراوانی به کاربرد اسطوره ها و رویات اساطیری و عمدتاً به شخصیت ها و رویداد های اسطوره ای شاهنامه نشان می دهد. در همین حال نام و واژگان کهن چون: سیمرغ، معبد نوبهار، مغان، پیرمغان، اهوارا، دماوند، پتیاره، گشن، فرهء ایزدی، اوستا، زند وپازند، هودج، معجر، مجمر، خدیو، عود، ساتکین ، هرم، بارو، مزامیر، اساطیر، داروغه، رایدو، راهوار، عماری، ورجاوند، میقات، خانقاه ، میعاد، رامشگر، مفرغ، زردشت، انالاحق، رستم، شغاد، ضحاک، کاوه، سیاوش، میکاییل، حجاج ؛ حلاج، نه تنها گاهی شعر های او را به سوی نوع باستانگراییی واژگانی می کشاند؛ بلکه چنین واژگانی با اشاره هایی که به بعصی از اسطوره ها، روایات مذهبی ، تاریخی و یا هم مکان های مذهبی - تاریخی دارند، سبب ایجاد نوع ابهام در شعر می گردند.
• یکی از واژه های که کار برد آن در شعرهای ناظمی بسامد بلندی دارد، واژۀ درخت است. در گزینۀ « از سایه و مرداب» تا من بر شمردم بیشت وشش بار واژۀ درخت به کار رفته است. علاقمندی او به درخت چنان است که نه تنها شعر جداگانه یی به درخت دارد؛ بلکه در شعر « زنده گی نامه » خود را از تبار درختان معرفی می کند:
من از تبار درختانم
و از سلالۀ رویش
سرود سرخ شگفتن
ترانه های شبا روزیم
من از تبار درختانم
ز نسل جنگل و تاک
البته واژۀ درخت در شعر های ناظمی کمتر به گونۀ یک مفهوم مجرد به کار گرفته می شود؛ بلکه مفهوم درخت بیشترینه در شعرهای او در صور گوناگون خیال تجلی می کند و گاهی هم به گونۀ نمادین به کار برده می شود. به گونۀ مشخص او بیشتر به کار برد درختان بلوط، چنار، سپیدار، بید و کاج علاقمند است. البته این همه گفتن و گفتن از درختان واژگان باغ و چنگل را نیز در پی دارد. پرنده یی که بیشتر در میان این درختان و چنگل وباغ به پرواز می کند همان کبوتر است که گاهی معشوق است، گاهی آزادی و گاهی هم آرزو های که شاعر برای خود و مردمش دارد.
• سخن آخر این که در شعر های عاشقانۀ ناظمی این دست است که بیشتر به میدان می آید و به دست بازی می پردازد. گاهی دست های نیازمند شاعر است و گاهی هم دستان مغرور معشوق. البته هر بار در جلوه و تصویر تازه یی و من نیز در این جا به دست بازی به شعر های شاعر ارجمند جناب استاد ناظمی پایان می دهم!

اسد ۱۳۹۱
شهرک قرغه- کابل


دیدگاه ها   پنهان نمودن

تا کنون دیدگاهی بر این متن نوشته نشده است. برای نوشتن دیدگاه از فورم پایین استفاده نمایید.

 نام *
 سایت  
 پست الکترونیکی  
 *