+ - x
 » دسته ها
 نقد
 گفتگو
 فلسفه
 طنز
 سیاست
 زیستنامه
 روانشناسی
 خودشناسی و عرفان
 جامعه شناسی
 پنجره
 پژوهش
 برگردان
 اندیشه
 ادبیات
 اجتماعی

 » دیگر نگاشته ها
 دراصول و اسرار سخنرانی
 جلد دوم امپراتور
 زبان/ گویش/ لهجه (ازره گی (هزاره گی) زبان نه، گویش است)
 انفجار دوم
 آزادی بیان، رعایتِ مقدّسات، و خطوطِ قرمز در پهنۀ فرهنگ
 گفتار سوم: آگاهی، زیبایی و رهایی در آینه ذهن عارفان و ف
 نامه ی عاشقانه
 طالبان نکتایی دار از طالبان مسلح خطرناکترند!
  نسل نو مرا از انزوا به در آورد
 رؤیایی دارم من

۵.۰
امتیاز: ۵.۰ | مجموع آراء: ۲
کاوه جبران
example6

در ششم دی سال ۱۳۱۳، دولت رضاشاه در یک نامۀ رسمی، از کشورهای جهان خواست تا جغرافیای ایرانِ امروزی را که تا آن گاه پارس نامیده می شد، ایران بخوانند. درست چهار روز بعد از این تقاضا، استاد سعید نفیسی، در روزنامۀ اطلاعاتِ آن زمان مقاله یی را زیر عنوان «از این پس همه باید کشور ما را بنام ایران بشناسند»، در توجیه این برنامه منتشر کرد که به باور بسیاری ها، نقطۀ عطفی در تاریخ باستان گرایی بی رویۀ ایران معاصر شمرده می شود.
این حرکت چندان ناگهانی هم نبود. در سدۀ سیزدهم هجری، جغرافیای قاجاری درست مثل افغانستان با مدنیت و اندیشه های غربی روبه رو شد که در این مواجهه، تب سوزان مدرنیته، به جان نخبه گان آن روزگار مستولی گشت و یکی از نتایجش، شکل گیری جنبش مشروطیت در کشور همسایه بود. از دو جناح عمدۀ مشروطه خواهان عصر قاجاری، گروهی که در تاریخ به منورالفکران مشهور اند، رادیکال تر از سایر جریان های مشروطه خواهی به شمار می رفتند. آنان خواهان گسترش تجدد بی قید و شرط اروپایی بودند و همان ها مفاهیم جدیدی چون، ملت، وطن، ناسیونالیسم و... را رواج دادند.
منورالفکران برای نخستین بار، باستان گرایی را به نیت آن مطرح کردند تا در برابر اسلام شیعی بدیلی باشد. چه، آنان به تاسی از رنسانس غربی می پنداشتند که دین، مایۀ عقب مانی جوامع شرقی است و باید با آن مبارزه کرد. بنابراین، پیکار با فلسفه و تاریخ اسلامی نیز در دستور کار آنان قرار گرفت. اما در کنار این موضوع، تردیدی نیست که ترفندهای استعماری چون فرضیۀ اشتراک زبان و نژاد میان اقوام آریایی، نیز در زمینۀ ظهور یک باستان گرایی افراطی در دهه های بعد، بی تاثیر نبوده است.
یکی از روشن ترین نمونه ها در این راستا، مجلۀ کاوه است که در آستانۀ جنگ جهانی نخست در برلین منتشر می شد. کاوه به گونۀ سازمان یافته و پی هم، به ترویج باستان گرایی می پرداخت و بیشتر نویسنده گانی که در این کانون قلم می زدند، متاثر از ناسیونالیسم نوع آلمانی بودند که برتری نژادی در سر لوحۀ کار آنان قرار داشت. با شکست متحدین در جنگ نخست جهانی، سرخورده گی آن کشورها نیز لای این نسخه پیچیده شد. به همین گونه، سایر مشروطه خواهانی که این مفهوم را از مجرای روس، انگلیس و ترکیه شناختند، وضع بهتری نداشتند.
در تمام این گیرودار، آن چه از پرورش فارغ نماند، همان باستان گرایی بود که بر بنیاد درک و دریافت نادرست منورالفکران آن زمان، با مفهوم ناسیونالیسم مترادف گشت و این خود، زمینۀ ظهور جعل سازمان یافته را در عصر رضاشاه مهیا کرد.
با به قدرت رسیدن رضاشاه در سال ۱۳۰۴، باستان گرایی و احیای مفاخر فرهنگی از پشتیبانی دولت برخوردار شد، زیرا رضاشاه خود یکی از طرف داران جدایی دین از سیاست بود و برای تضعیف اقتدار دینی هم که شده، از نقب زدن به گذشتۀ باستانی، در چارچوب یک مسالۀ ملی حمایت می کرد.
تا این جا هیچ اشکالی وجود نداشت، زیرا پارس به عنوان بخشی از جغرافیای بزرگ ایران باستان، وارث این میراث مشترک فرهنگی بود و بنابراین، چه مشروطه خواهان عصر قاجاری و چه رضاشاه و هم روزگارانش حق داشتند تا از این میراث بزرگ بهره ببرند و از نمادهای تاریخی و باستانی، در تحکیم مسایل ملی شان سود بجویند. اما مشکل آن جا پیش آمد که دولت رضاشاه، به همکاری برخی از نویسنده گان و فرهیخته گان آن روزگار، زیر تاثیر یک ناسیونالیسم کور همۀ مفاخر فرهنگی مشترک را مصادره کردند که سرآغاز این انحصارگرایی افراطی، درخواست تغییر نام پارس به ایران در جامعۀ ملل بود. حتا گفته می شود که این تغییر را سفیر پارس در آلمان، به پیروی از نژادپرستی آلمانی پیشنهاد کرد.
نیازی وجود ندارد که در این نوشتۀ کوتاه، به اثبات جغرافیای ایران در متون تاریخی پرداخته شود و در نتیجه، افغانستان امروزی به عنوان هستۀ اصلی ایران باستان ثابت گردد، چون تا کنون رویارویی نویسنده گان افغانستان، تاجیکستان و ایران به همین منوال بوده و افزون بر آن که هیچ سودی نداشته، به نحوی حافظۀ جمعی پارسی زبانان این منطقه را هم زیر سوال برده است.
اما آن چه مسلم می نماید، اعتراض برحق سایر میراث داران این فرهنگ مشترک بود که آن هم به تبعیت از ناسیونالیسم کور- ولی از نوع افغانی اش- در حنجره خفه شد. استاد واصف باختری، شاعر معروف به یاد می آورد:
«زمانی که دولت رضاشاه از حکومت ظاهرشاهی وقت، تقاضا کرد تا با تغییر نام پارس به ایران در جامعۀ ملل موافقت کند؛ هاشم خان، نخست وزیر ظاهرشاه بی چون و چرا تقاضا را پذیرفت. چون سیاست تک زبانی کردن و تک آوایی ساختن فرهنگ این کشور، در دستور کار حکومت قرار داشت. اما با آن هم، برخی از روشنفکران به وزارت خارجۀ وقت رفته و اعتراض کردند. احمدعلی کهزاد، عبدالحی حبیبی، حبیب الله زمریالی و سرور گویا اعتمادی جزو کسانی بودند که سه موضوع را با وزارت خارجۀ وقت، در میان گذاشتند.
۱- دولت افغانستان نباید با تغییر نام پارس به ایران، در جامعۀ ملل موافقت می کرد، چون تقسیم بندی پس از استعمار به همین گونه اتفاق افتاده است و اکنون که ما افغانستان شده ایم و آنان پارس، پس نام ایران باید در یک حالت تعلیق تاریخی قرار بگیرد و این نام مصداق جغرافیای کنونی پارس نیست.
۲- چرا از سوی دولت افغانستان اعتراض نشده است که دولت پارس نام یکی از استان های خود را خراسان بگذارد، چون این نام بر نیشابور کنونی وارد نیست؛ نیشابور یکی از چهار مرکز خراسان است که دو مرکز آن، هرات و بلخ در افغانستان و مرو نیز اکنون در ترکمنستان قرار دارد.
۳- چرا دولت افغانستان اعتراض نکرده است که خاندان رضاشاه، نام خانواده گی پهلوی را اختیار کند، چون پهلوی به قوم بر نمی گردد و پهلوی به فرهنگ و زبان بر می گردد که این پهلوی اشکانی هم در بخش هایی از جغرافیای کنونی افغانستان به وجود آمده است.
اما سیاست گذاران فرهنگی افغانستان چون سردار محمد نعیم خان و محمدهاشم خان، بردارزاده و کاکا، نه تنها که این اعتراض ها را جدی نگرفتند، بل که با خوشی از تقاضای دولت رضا شاه استقبال کردند.»
این حرکت نیز آنی نبود. مدت ها پیش از آن، رویارویی با فرهنگ و مدنیت غربی، روشن فکران درباری افغانستان را نیز بی تاب کرده بود و در اثر این بی تابی، محمودخان طرزی، یک تنه به نقشه کشی جدید فرهنگی پرداخت. طرزی با مسایل ناسیونالیستی در ترکیه آشنا شده بود و از شاگردان پروپاقرص سید جمال الدین افغانی به شمار می رفت. او با برداشتی نادرست از ناسیونالیسم ترکی، برتری جویی زبانی و قومی را به عنوان یکی از محورهای ناسیونالیسم افغانی بر شمرد. هر چند برتری جویی های قومی، قبل از طرزی هم در رفتار شاهانی چون عبدالرحمان خان دیده می شد، اما طرزی و شاگردانش این پوتانسیل و تجربه را تیوریزه کردند و آن را بنیان کار فرهنگ سازی نوین در افغانستان قرار دادند.
روش کار، در پی ریزی ناسیونالیسم افغانی و ایرانی چندان تفاوتی نداشت. فرق تنها در آن جا بود که در ایران شرقی (افغانستان) استعمار، قبیلۀ نوظهوری را بر فرهنگ و زبان مردم آن، حاکم کرده بود و نظریه پردازان این قوم نورسیده، سعی داشتند تا هر چه زودتر زبان پشتو، با یک زبان حداقل هزاروسیصدساله همسری کند. اما در ایران غربی (ایران کنونی) پارسی زبانان بر سرِ اقتدار تلاش کردند تا فرهنگ را با فشرده ساختن تاریخ، در جغرافیای کوچک خودشان جا دهند.
به هر حال، دریافت های طرزی و شاگردانش کم کم به شالودۀ ناسیونالیسم افغانی مبدل شد و هر قدر که زمان گذشت، پایۀ آن محکم ترگشت، چون دولت ها همواره آن را حمایت کردند. حتا تا کنون این گونه برخورد، در سیاست های حکومت این کشور دیده می شود.
پس از ظهور نادرشاه، با آن که با روشن فکران و مشروطه خواهان تصفیه حساب صورت گرفت، اما برتری جویی قومی و زبانی طرزی و شاگردانش، به عنوان یک خط روشن در دربار آل یحیا حفظ شد. این خاندان، نه تنها که آشکار در پی ستیزه با زبان فارسی برآمدند که نسل کشی های قومی را نیز به راه انداختند. از این جاست، زمانی که رضاشاه تقاضای تغییر نام پارس را دارد، دربار آل یحیا با خوش وقتی این مجوز را صادر می کند تا باشد فرایند افغانیزه کردن این جغرافیا سرعت گیرد.
ناسیونالیسمِ کوری که در این دو جغرافیا (افغانستان و ایران امروزی) پس از دورۀ استعماری به واسطۀ روشن فکران و دولت ها حاکم شد، در واقع قدرتی غیابی بود که از خط کشی های روس و انگلیس پاسداری می کرد. دولت های به ظاهر مستقل، به دلیل این که قلمروشان بسیار مستقل و مقتدر بنماید، تا توانستند تاریخ و فرهنگ را مطابق این ناسیونالیسم تفسیر کردند. دولت های پهلوی هر گونه افتخار زبانی فرهنگی را به خود منسوب دانستند و دولت های افغانی، آن را از خود دور کردند تا نشود زبان و فرهنگ پشتو در برابرش کوچک جلوه کند.

به هر روی، دولت های پس از رضاشاه نیز سیاست انحصارگرایی فرهنگی را ادامه دادند، چنان که جعل اسامی اماکن تاریخی، انحصارگرایی زبانی و تقلیل گرایی فرهنگی تاریخی تا کنون ادامه دارد. حتا امروز این ناسیونالیسم کور برای ایران غربی (ایران امروزی) اجازه نمی دهد که واقعیت های تاریخی را بازخوانی کند و سرزمینی را که بستر تولد زبان پارسی دری است، به رسمیت بشناسد. برعکس، پس از مصادرۀ نام مشترک، مسیر تاریخ زبان را وارونه نشان می دهد، تاریخ جعل می کند، دروغ می بافد، جغرافیا ترسیم می کند و خود را مالک فرهنگ و زبانی می خواند که از عراق تا کرانه های چین و هند، همۀ مردم این سرزمین ها میراث دارش اند.
در برابر، این ناسیونالیسم کور برای ایران شرقی (افغانستان امروزی) اجازه می دهد که اسم جدید قومی را بر مکان های تاریخی بگذارند، تاریخ جعل کنند، زبانی واحد را دو و یا سه زبان بخوانند، یک قوم خاص را مردم بومی این سرزمین بدانند و دیگران را غیر بومی.
امروز، حدود هشتاد سال از نامۀ رسمی رضاشاه و تغییر نام پارس به ایران می گذرد، اتفاقات زیادی برای هر دو بخش این سرزمینِ واحد فرهنگی رخ داده است که راه هر کدام را در امتداد زمان، جدا کرده است. اما کمتر افرادی در این سرزمین ها به گذشتۀ مشترک شان برگشته اند. با این همه، ادعای یک جغرافیای سیاسی مشترک وجود ندارد، بل بحث آن است که این سرزمین ها یک جغرافیای فرهنگی مشترک است. به همان اندازه که ایران کنونی حق استفاده از این میراث را دارد؛ افغانستان، تاجیکستان، ازبیکستان و... نیز سهم می برند. چون همۀ این سرزمین ها محصول خط کشی های دورۀ استعمار اند و می طلبد که تاریخ این کشورها بازخوانی گردد، اما از همه بیشتر، نیاز به بازخوانی تاریخ ایران کنونی که مصادره گر اصلی این فرهنگ است، احساس می شود که کمتر نقدی، بر نگرش ناسیونالیستی آن کشور خلل وارد می کند.


تا کنون ۳ دیدگاه بر این متن نوشته شده است   پنهان نمودن

رها:

سلام آقای جبران. من روی مسائل فرهنگی تحقیق می کنم. این مقاله زنده یاد سعید نفیسی، رو در آرشیو روزنامه اطلاعات ندیدم. من امروز به روزنامه اطلاعات رفته بودم. چون در اینترنت، 2 تاریخ هست. من در هر دو شماره دیدم، ولی این مقاله رو ندیدم. در شماره 6 دی هم ندیدم. آیا این مقاله ، اصلا در روزنامه چاپ شده؟ کدام تاریخ درست هست؟ ممنون: رها روزبهان




مجید :

-به عنوان یک ایرانی با کلیت حرف شما موافق هستم، هر چند جزئیات آن جای درنگ بیشتری دارد؛
- بخش عمده ای از عراق و ترکیه امروزی نیز در این گستره فرهنگی باید ملاحظه شوند؛
-از این که درنهایت ادب و محترمانه، یادداشت خود را نگاشتید صمیمانه تشکر می کنم؛
- من هم مقاله سعید نفیسی را نیافتم اگر پیوند آن در وب موجود است لطفا به ایمیل من بفرستید.
سپاس - مجید




مسعود:

متن مقاله سعید نفیسی را دوستان میتوانند در پیوند زیر بخوانند:
تاریخ ایران




 نام *
 سایت  
 پست الکترونیکی  
 *